"Elbasani e mbajti Normalen, pse e deshi" (Duke njohur një traditë...)

Pjesë nga libri "Univers i Vlerave të Munguara", Sejko 2002. Një analizë e thelluar krahasimore mbi origjinën e ideve që cuan në hapjen e shkollave normale në Francë dhe ndikimi i modelit francez në Normalen e Elbasanit. Një shkrim që duhet lexuar për kë interesohet për historinë e kësaj shkolle dhe rolin e elbasanasve në të.

Zhvillimet intensive në periudha të caktuara te jetës së Njeriut, ose më së paku, prirja apo dëshira për ndryshime intensive, krijojnë tek ai, njëkohesisht, një mikromjedis dhe makromjedis tepër kompleks, që e bën këtë situatë të ngjashme me vendndodhjen e tij në qendër të disa rrathëve bashkëqendrorë, të cilët shumohen e shumohen, duke i zgjeruar hapësirat që duhet të pushtojë në mendim dhe përvojë. Në këtë situatë ai është i prirur sa drejt së ardhmes, të cilën e synon fuqimisht, po aq edhe drejt zotërimit të së tashmes. Por, në këtë prirje, me të njejtat përmasa, në këtë mjedis të lëvizshëm e dinamik i shfaqet edhe e kaluara, në formën e traditës, prej së cilës kërkon të gjejë pika referimi dhe mbështetjeje, për të krijuar sigurinë për të tashmen dhe startin për të ardhmen, për të nesërmen.

Është në natyrën e qënies njerëzore kjo rrekje drejt zotërimit të realiteteve dhe dukurive me shfaqje të veçanta kohore-hapësinore, është i natyrshëm ky moment, që është konkret në materializimin e tij tek një individ apo individë dhe përgjithësues, kur karakterizon në tërësi një grup njerëzish, një popull, një komb. Në këto situata, kufijtë dhe konvencionet kohore, megjithëse pa përmbajtje të veçantë, sidoqoftë ndihmojnë; për më tepër, në kuturisjet e mëtejshme, ato mund të bëhen funksionale.

Të shenjuar në shekuj, dhjetravjeçarë, vite, muaj, data e ditë, ata jo se kanë kuptim në vetvete, por i japin kuptim asaj që materializohet në kohë dhe hapësirë, historisë. Dhe në këtë çast fillojnë përqasjet, meditimet, filozofimet, por edhe paradokset... Në këtë çast qëndrimet, natyrshëm mund të priren edhe ndaj vështrimit, hulumtimit dhe vlerësimit të traditës. "Tradita. Me këtë fjalë kam parasysh gjithë kompleksin  e zakoneve. inshtucioneve, miteve dhe besnncve lë respektuara nga koha, që krijohen në një shoifëri në dhjetëvjeçarë  e shekuj të tërë radhazi", vëren Glen Tinder¹

Më tej ai vazhdon: ...Shumë njerëz të mençur kanë qënë të mendimit se tradita është pasuria më  e çmuar  e një shoqërie. Ajo përfaqëson kushtin bazë të ekzistencës njerëzore. Njeriu i zhveshur nga gjithçka që bazohet në një traditë të caktuar nuk është më njeri, përveçse në potencë, por një kafshë e një lloji të veçantë. Të paktën ku është mendimi i adhuruesve të traditës..."

Më kujtohet se ishte një vorbull e tillë mendimesh e idesh qe me gëlonin në mendje ato ditë të janarit të vitit 1993, kur, në një vizitë pune në Francë, pranë Institutit Universitar të Formimit të Mësuesve në Paris, miqtë francezë na tregonin për këtë insititucion, vazhdues i drejtpërdrejtë i Shkollës Normale ( Ëcole Normale). Ishin mendime dhe përsiatje të kësaj natyre që më shoqëruan gjatë tërë atyre ditëve atje, në Paris, ku kishim shkuar të "armatosur" me parzmoren e një tradite arsimore të përvijuar në Elbasan, që për ne, gjithsesi ishte tepër e kuptimshme dhe funksionale, ku kishim shkuar, njëkohësisht, edhe me dëshirën e njerëzve që mund të lëviznin tashmë më lirshëm në hapësirat e përvojës pedagogjike e shkencore, me dëshirën e njerëzve që synojnë të aftësohen për të lëvizur në hapësira të reja, për t'u futur shkallë-shkallë në start, tashmë jo me vetveten, për të vlerësuar vetveten, por bashkë me të tjerët. për t'u ndihmuar, për t'u aftësuar dhe për t'u vlerësuar prej tyre. Sidoqoftë, ishim të vetëdijshëm për diferencat që vërenim, të ndërgjegjshëm për raportet që krijonin ecuritë e zhvillimit të institucioneve respektive. Në ato rrethana është e natyrshme të përjetosh situata shokuese e stresuese, është e natyrshme të ndjesh dhimbje, të të lindin në çdo moment pse-të! e vështira për t'u shoqëruar nga sepse-të!, është e natyrshme të kaplohesh nga befasitë, të cilat mund të jenë të njëpasnjëshme, ëpor... Por është po kaq e natyrshme që njeriu, i ndërgjegjësuar për pozicionin e tij në atë kontekst të rrathëve bashkëqendrore, të synojë të pohojë ekzistencën e tij në atë hapësirë që ai përtaqëson, pavarësisht se mund të jetë një hapësirë disi më e vogël, në krahasim me hapësirat e tjera që pushtojnë rrathët e tjerë e që përfaqësojnë po Njeriun, por në kontekste të tjera kohore dhe hapësinore.

Në këtë përballje, përqasje, përplasje mendimesh, meditimesh, filozofimesh, por edhe pohimesh dhe mohimesh, sidoqoftë, në realitet feksin gjithnjë e më shumë artefakte, të cilët, pavarësisht se  në ç'hapësira i kanë gjeneruar më tej energjitë, se në ç'hapësira kanë mundur të materializohen më tej, në mënyrë të plotë dhe qartësisht të dallueshme, mund të karakterizojnë edhe hapësirat më të vogla, me të njëjtën forcë, si ato të mëdhatë. Në këtë rast, njeriu fillon jo vetëm të befasohet nga çuditë që sheh në një realitet të ri, por edhe të hulumtojë në realitetet që ai zotëron dhe i përket; ai fillon të entuziazmohet nga mrekullitë që të tjerët i kanë krijuar, por edhe të vlerësoje ato fakte që në hapësirën e tij dhe realitetin të cilit i përket ekzistojnë në mënyra të ndryshme si embrione të kësaj mrekullie, por që ai, hera herës, me indiferencë ia ka mpakur vlerën dhe ndriçimin.

Ishin këto mendime që me vinin si reflektim, ndërsa shihja dhe ndieja deri thellë në qenie mrekullitë e Luvrit, Versajës, etj.etj. Ishin këto mendime që me bënin të kërkoja jo analogjitë në realitetin që i përkisja, por mesazhet që tashmë nuk me vinin nga dukuritë dhe faktet në dy realitetet, por artefaktet në dy realitetet. Dhe në rastet e kësaj natyre, përjetimet dhe emocionet më tej orientohen më mirë, kur në imtësi vëren dhe studion dukuritë, ngjarjet, pse jo dhe institucionet, për të cilët ishim më të interesuar. Për më tepër, në këtë lëmë literatura është e bollshme, interesante, e pafundme.

Historia, faktet historike, dukuritë historike përmes atyre paraqitjeve shfaqeshin herë në mënyre të përgjithësuar, herë analitike a kronologjike. Ja çdo të njihnim për Shkollën Normale, në njërin prej atyre varianteve². Historia e institucionit "Shkollë normale" është e lidhur ngushtë me historinë e arsimit fillor në gjuhën frënge. Ajo ka shoqëruar ecurinë e zhvillimit të arsimit dhe ka mundësuar njëkohësisht, përgjithësime të përvojave dhe evolucionet në aspekte të ndryshme, pasi këto shkolla kanë qenë kushti i ekzistencës dhe i suksesit të arsimit popullor; si të tilla Shkollat Normale janë gjendur shpesh në qendër të krizave politike.

Në fakt, çdo herë që një regjim ka qenë i interesuar të përshpejtojë ritmet e zhvillimit të arsimit fillor ai është mbështetur tek shkollat normale: dhe çdo herë që një regjim është treguar i shkujdesur ndaj arsimit fillor, shkollat normale janë bërë objekt diskutimi a debati. Ato kanë pësuar në këtë mënyrë ndryshime, ndonjeherë brutale, pasoja të politikës arsimore. Fillimet e para të interesimit ndaj këtij tipi shkolle hasen qysh në vitet e para pas revolucionit të 1789-ës. Mjedisi i pasrevolucionit parakuptonte dhe kërkonte"të restaurojë mendjen njerëzore". Megjithë përpjekjet për hartimin e teksteve të përshtatshme për zhvillimin e arsimit fillor, gjithnjë paraqitej një problem tjetër, po aq i rëndësishëm: mungesa e qytetarëve të zotë për t'u bërë mësues.

Zgjidhja kërkohet në vetë hapësirat e arsimit. Duhet vetë shkolla t'i formojë ata qytetarë. Me këtë shqetësim lindi e para Shkollë Normale, në vitin III (1792). Që ky institucion të kishte sukses (në Paris dhe në njësitë e tjera administrative që lidheshin me qendrën pariziene) emërohen në të si profesorë, njerëz me cilësi të larta dhe tepër të përgatitur. Garat, një funksionar i lartë i arsimit publik, vendos të thërrasë dijetarë të njohur të Francës dhe i kërkon atyre që t'i transmetojnë njohuritë shkencore mësuesve të ardhshëm. Sidoqoftë, ky institucion i ri përballet me vështirësitë dhe pengesat  që shtaqen qysh në hapat e para. Fatkeqësisht ato dijetarë kufizohen vetëm në dhënien mjeshtërore të rezultateve të kohëve të fundit në fushat e tyre respektive. Ndërsa auditori, i përbërë prej 1500 studentësh, të ardhur edhe nga provincat, nuk shfaq asnjë interes ndaj këtyre konferencave shkencore, nga të cilat ai nuk kupton shumë gjëra, dhe që, për më tepër, nuk i shërbejnë asaj që ato kërkojnë: formimit të tyre si mësues.

Në këtë mënyre, pas disa kohësh Shkolla Normale mbyllet. Në vitet 1795-1809, ministri i brendshëm F.de Neufchateau synon të krijojë "kurse normale" në shkollat më kryesore, por, sidoqoftë, klima politike nuk i lejon të realizojë projektin e tij: Arsimi popullor nuk ishte në atë kohë përparësi në politikën arsimore. Për më tepër, Napoleoni interesohej për formimin e kuadrove, por jo për arsimin fillor: për pasojë nuk e ndien nevojën e formimit të mësuesve. Në dekretin e vitit 1808, me të cilin themelohet Universiteti perandorak theksohet, gjithashtu, se brenda kolegjeve ose liceve do të ketë edhe një ose më shumë klasa normale, të destinuara për formimin e mësuesve për shkollat fillore. Sidoqoftë, ky artikull i dekretit nuk do të zbatohet.

Dobësia e shtetit në këtë drejtim nuk kompesohet nga asnjë nismë tjetër pozitive në Paris apo qytete të tjera, përveçse në Strasburg. Me nismën e pretektit Lezay Marnesia, krijohet më 1811 një "klasë normale e mësuesve" në lice: kjo është shkolla e parë normale. Fondet e nevojshme janë dhënë nga këshilli i përgjithshëm. Nxënësit ndjekin kurset gjatë katër vjetëve. Një komision mbikqvrës, që përbëhej nga prefekti, rektori dhe nga paria e qytetit kujdesen për cilësinë e studimeve. Kjo shkollë e parë normale, e frymëzuar nga ato që ekzistonin, tashmë, qysh prej një shekulli në Gjermani, është konsideruar si një sukses, deri në atë pikë sa Guizot do të flasë për këtë 21 vjet më vonë, duke theksuar: "Superioriteti i edukimit popullor në akademinë e Strasburgut spikat menjëherë, është bindje e përgjithshme, tashmë, rëndësia që ka ekzistenca e shkollës normale fillore në sistemin arsimor".

Më 1815 (mbas kthimit të Luigjit XVIII), kur liberalët marrin pjesë në pushtet, ato synojnë dhe nxitën zhvillimin e arsimit fillor. Por, për këtë qëllim, në këtë kohë në Francë (1815-1820) përhapet një metodë angleze efikase: metoda reciproke. Për përvetësimin e saj hapen "shkolla-model", ku dërgohen mësuesit e ardhshëm. Por, më 1820, liberalët humbin pushtetin dhe konservatorët e ardhur në pushtet frenojnë zhvillimin e shkollimit popullor, që ata e gjykojnë të rrezikshëm për rendin shoqëror: Shkollal model që përhapin metodën reciproke (një auditor i gjerë nxënësish, para një mësuesi që transmeton kërkesa të koduara dhe nxit komunikimin me to) fillojnë të mbyllen, për t'i lënë vendin shkollave të drejtuara nga klerikët.

Më 1828 përsëri në pushtet vijnë liberalët. Ato sërish dëshirojnë të zhvillojnë arsimin dhe për këtë të formojnë sa më mirë mësuesit. Por ato i kthehen, tashmë, formulës pak të harruar të shkollave normale. Më 6 prill 1828, ministri Vatimesnil i shkruan rektorëve të akademive, që të njohin e nxjerrin në pah arritjet e shkollës normale të Strasburgut dhe i kërkon të krijojnë institucione të të njëjtit tip.

Megjithatë, rezistenca e klerit dhe mungesa e entuziazmit të këshillave të përgjithshme të prefekturave ndikoi që të mos hapeshin më shumë se 10 shkolla të tilla në dy vitet që pasojnë: megjithatëlëvizja kish filluardhedo të ishte e pakthyeshme. Ligji i 28 qershorit 1833 detyron çdo komunë fss  të krijojë dhe të mbajë një shkollë të tillë normale për përgatitjen e mësuesve tëfillores. F.Guizot, përgatitës i këtij ligji, ishte i bindur që roli i shkollës, pra i mësuesve, është të marrë pjesë në "qeverisjen e mendjeve". Shkollat normale, pra, janë jo vetëm vende për formim profesional, sipas terminologjisë së sotme, por janë edhe një mundësi për shtetin, për të organizuar këtë qeverisje mendjesh. Megjithatë, që nga 1838, pothuaj 5 vjet pas ligjit Guizot, opozita rinis një fushatë kundër shkollave normale. Sipas saj, janë këto mësues që nxisin agjitatorët: sipas saj, në këto shkolla kultivohen bindje subversive që prishin rendin, ndaj ato duhet të mbyllen.

Prej viteve '30, deri në fund të viteve '70 të shekullit të 19-të zhvillimi dhe konsolidimi i shkollave normale bëhet i kushtëzuar nga politikat arsimore të forcave të ndryshme në pushtet. Pengesat e drejtpërdrejta këtyre institucioneve të arsimit publik i krijoheshin nga qeveritë konservatore.

Në vitin 1880 është krijuar një shkollë normale e lartë, që synonte të përgatisë kuadrot për arsimimin dhe drejtimin e shkollave normale të mësuesve dhe, më 1882, një shkollë normale e lartë e djemve. Në pak vite, shkollat normale, tashmë u bënë shtylla të mekanizmit të funksionimit të sistemit shkollor fillor. Në fillim të shek. XX, shkollat normale i shtrojnë sërish probleme drejtuesve politikë. Ato janë tërësisht të ndara nga arsimi i mesëm dhe i përgatisin nxënësit e tyre jo për një mature, por për një diplomë që jep titull profesional. Për më tepër, ato shkolla po frekuentoheshin gjithnjë e më pak dhe po ndjehej nevoja për mësues. Për të rregulluar këtë situatë, kongresi i mësuesve të akademisë së CAEN-it deklaron më 1904 zëvendësimin e shkollave normale      me "institute pedagogjike", që do të jenë të hapur për të rinj që kanë mbaruar shkollimin në lice. Këto institute do të siguronin formimin e tyre profesional. Disa muaj më vonë, deputeti Massë tregon në Ansamble rrezikun e mungesës së mësuesve dhe shqetësohet, gjithashtu, edhe për faktin që shkollat normale përbëjnë një rrezik real për shoqërinë, pasi ato i japin mësuesve të ardhshëm një edukim të ndryshëm nga ai që marrin të rinjtë në lice. Massë është i shqetësuar nga aderimi i shumë mësuesve në socializëm, duke parashtruar idenë se ato nuk e kanë ndjenjën që i përkasin borgjezisë. Ai propozon mënjanimin e shkollave normale dhe sugjeron që formimi i mësuesve të fillores t'i besohet arsimit të mesëm, madje edhe arsimit të lartë. Sidoqoftë, sugjerimi i Masse-së nuk u zbatua, megjithëse debati vazhdoi të zhvillohet. Më 1919, një ligj i veçantë autorizon shkollat normale të marrin nxënësit-mësues që kanë mbaruar formimin e tyre të përgjithshëm. Ndërsa më 1934, një ligj, i cili nuk zbatohet, synon arsimimin e përgjithshëm në shkollat normale dhe rekrutimin e normalistëve, pasi ato të kishin mbaruar maturën. Më 1940 Pëtain nënshkruan për mënjanimin e zhdukjen e shkollave normale. Sipas tij, mësuesit e ardhshëm do të rekrutohen pas maturës dhe do të ndjekin kurse formimi, në formën e stazheve profesionale, të organizuara nga instiutet e formimit pedagogjik. Por ishte e vështirë t'i bëje ato në Francë gjatë Luftës II Botërore. Pas Luftës, nevoja e rekrutimit të shumë mësuesve bëri që shkollat normale të rifunksiononin, duke u ndjerë nevoja e formimit profesional të mësuesve. Mësimi normal riorganizohet. Gjithsesi, mundësia e hyrjes në shkollat normale parashikohet pas përfundimit të maturës.

Më 1989, ministri Lionel Jospin, duke u përgatitur që të ndërtojë institucione të formimit profesional për mësuesit e shkollave të mesme, e quan të nevojshme t'i bashkëngjisë këtyre instituiconeve edhe shkollat normale. Ligji i votuar i dha fund ekzistencës së shkollave normale dhe krijoi IUFM-të.³ Përvijimi dhe zhvillimi i modeleve të tilla si Shkolla Normale, në vende të ndryshme si në Francë, por shumë më herët në Gjermani, apo Angli, Amerike, Hollandë, etj. bashkë me veçantitë që bartin, si rrjedhojë  e konteksteve të veçanta social-politike e arsimore në vendet përkatëse, sjellin edhe të përbashkëtën që e karakterizon funksioni i shkollës: përgati tja e mësuesve që të jenë formuesi t e qy tetarëve të shoqërise së ardhme. Shekulli XIX, dhe, sidomos, shekulli XX, kur këto shkolla pësojnë zhvillimet dhe evoluimet më të dukshme dhe cilësore, karakterizohen nga një përvetësim vlerash, pavarësisht, nga hapësira ku krijohen, karakterizohen nga një ndikim i teorive të autorëve të ndryshëm, pavarësisht nga origjina e autorëve. Jean Vial, në veprën e tij "Historia e edukimit" thekson: "... në vitet 1815-1830 Anglia lë gjurmë të thella në arsimin parashkollor dhe atë fillor francez; Prusia dhe Sakset, më 1832- 1840 ofrojnë modele të suksesshëm jo vetëm të shkollave normale, por edhe liceve; pas 1826, Suedia dhe Danimarka janë imituar nga shumë Shtete të Evropës Perëndimore, etj.⁴ Ndaj, ekziston edhe një rezultante  e historisë së këtyre institucioneve me të cilën Shkolla Normale e Elbasanit mund të përqaset. Ndaj variantet e njohura dhe informacionet e marra jo vetëm ushqenin kërshërinë, por edhe më nxitnin të shihja diku më larg.

 Është interesante të vërehet se njohuritë e përcjella në një formë metodikisht shkencore, në varësi të situatave dhe gjendjeve të receptuesit apo lexuesit të tyre, modelohen dhe nguliten në format më funksionale, kur ato merren në kontekste ku asosacionet, analogjitë, përsiatjet dhe arsyetimet janë të pranishme.

Në atë kohë që njihesha më gjerë me historinë e zhvillimit të atyre insitucioneve arsimore ndodhesha në një gjendje emocionale dhe mendimore që më mundësonte një mënyrë të caktuar të vështrimit të atyre vlerave që kishin formuar dhe përvijuar traditë, si Universiteti, Ëcole normale etj., por që, gjithsesi, zhvillohen jo për hir të vetvetes, por të funksionit që ishin thirrur të luanin në atë traditë dhe në etapën e tanishme. I interesuar të njihja vlerat dhe kontributet e IUFM-se (që edhe për Francën ishte një risi e atyre 2-3 viteve të fundit) në përgatitjen e formimin e mësuesve, gjithsesi, informacioni që merrja ato ditë për institucionin përkatës më ngulitej në mendje si një rezultante edhe e shumë  informacioneve të tjera që merrja jashtë institucionit. Ndoshta formimi im i përftuar kryesisht në një qytet shqiptar, një ndër vlerat më të spikatura të të cilit është prirja arsimdashëse, ndoshta ndikimi në nën vetëdije i Shkollës sonë Normale, ndoshta sedra profesionale dhe qëllimi i vizitës, ndoshta të tëra së bashku bënin që ajo rezultante në informacion të linte  gjurmë të theksuara tek unë edhe në vështrimin e mëtejshëm të problemit traditë-risi, e, sidomos, të raportit mesazh i së kaluarës-mesazh që përftohet në të sotmen, për të përgatitur të ardhmen.

Sidoqoftë, brenda mesazheve të së kaluarës, për nga vetë mënyra e perceptimit të parë të tyre, tek unë vepronte herë asosacioni, e herë analogjia. Kërkoja të dija për themelimin e shkollës normale në Paris dhe, së bashku me vitin 1792, kur datohet themelimi i saj më shfaqej edhe 1789: Revolucioni, Bastija, por edhe Pallati mbretëror e pastaj Luvri; kërkoja të dija për përhapjen dhe kontributet e këtij tipi shkolle, që është po kaq i pranishëm edhe në Gjermani, Angli, bile edhe në Amerikë dhe, sëbashku me shifra të tilla si 73 shkolla normale më 1835, më shfaqej edhe kalendari interesant i miratimit të ligjeve të ndryshme në funksion të ecurisë së shkollave normale apo emrat  e Ministrave të ndryshëm, që edlie përmes atyre ligjeve kanë hyrë në histori: më shfaqej Franca në dhjetëvjeçare, francezi gjithnjë luftarak në kërkim të dijes, shkollimit arsimit. Ishin pikërisht këto ndjesi që m'u zgjuan kur fillova të shkruaj diçka për Shkollën tonë Normale në Elbasan dhe vendin e saj, sot dhe nesër në historinë e këtij qyteti: por përmes kësaj historie, edhe për vendin e saj në të tashmen dhe në të nesërmen e arsimit. Dhe natyrshëm edhe shkolla jonë Normale inkuadrohet në një kontekst tradite, shkëlqimi vlerësimi. Edhe ajo traditë, në atë hapësire të caktuar të rrathëve bashkëqendrore që përmenda më lart, qëndron dinjitoze. Vjen kjo traditë nga kahje e burime të ndryshme, por, sidoqoftë, në të mbeten disa pika tepër të ndriçuara e të dallueshme. 

Megjithëse metodologjikisht kërkimi i qëllimshëm i përvijimit të një tradite, të vonë ose të hershme, mund të mos krijojë domosdoshmërisht hapësira favorizuese në zgjedhjen e interpretimit e fakteve, dukurive, ngjarjeve apo vlerave të institucioneve (pasi ato mund të jenë të suksesshme edhe në mungesë të një tradite të caktuar), sidoqoftë, në rastet kur tradita është e përvijuar, është në funksion të studimit që ajo të hulumtohet, të nxirret në pah dhe të interpretohet. Në fakt, hapja e Shkollës Normale në Elbasan kushtëzohet nga ndikimi i disa faktorëveqë veprojnë në një kontekst tëcaktuar kohor e hapësinor, me veçori të spikatura kohore e hapësinore, të epokësdhe vendndodhjes. Faktet, dukuritë, ngjarjet, lëvizjet dhe realitetet konkrete janë mjaft të pasura në cilësi dhe ngjyrime, saqë nuk është shumë e nevojshme të kërkojnë lidhje gjenerike të njëpasnjëshme në thellësi për të motivuar statusin interesant dhe funksional në të cilin ato paraqiten më 1909. Eshtë veçantia e atij dhjetëvjeçari në historinë tonë kombëtare ( dhe tre katër dhjetëvjeçarëve më parë), që e motivojnë atë status në mënyre të vetëmjaftueshme. Sidoqoftë, si për një hiperkarakterizim të cilësive të dukurive, treguesit e shumtë të natyrës gjeografike, ekonomike, psikologjike, etike, të mentalitetit, kulturës, artit etj., jo vetëm që përvijohen shekull passhekulli, por edhe janë mjaft veprues kohë pas kohe, duke krijuar dukshëm traditën pozitive. Mendojmë se edhe kjo traditë, gjithsesi, ishte një faktor i rëndesishëm që ndikoi për garancitë e suksesit të ngritjes së këtij institucioni në Elbasan.

Fillimi i-shekullit të 20-të do të shënonte për Elbasanin protagonizëm në një sërë ngjarjesh të rëndësishme, të cilat do të ndikonin në rrjedhat e  historisë sonë kombëtare. Por, njëkohësisht, do të përbënte edhe hapjen e një faqeje të re në historinë e tij, që ishte shumëshekullore, bile në këto shekuj, me kulme dhe kuota të larta zhvillimi në sferën ekonomike, diturore, artistike. I vendosur në të djathtë të lumit Shkumbin, mbi një rrafshinë rreth 135 in lartësi, i rrethuar nga tri anë me male, përveç anës juglindore, që i krijon mundësine e qarkullimit të erërave detare që zbusin klimën e kësaj treve, themelimi i qytetit të Elbasanit datohet në shek.III-IV të erës sonë, në këtë zonë të Shqipërisë së Mesme, rrethinat e së cilës dëshmojnë për banim edhe qytetërim ilir shumë më të hershëm. Gjetjet arkeologjike japin dëshmi interesante për banim dhe qytetërim në ato treva qysh në periudhën e bronxit e në vijimësi: gjetja në tumat  e Pazhokut e armëve metalike, e një ene të importuar nga Mikena, dy shpatat e bronxit të gjetura në Cërrik dhe Gradishtë të Belshit, gjetjet në Shelean dhe Tërbaç; vendbanimet e mbrojtura në Belësh, Krrabë, Lleshan, Qendrat e fortifikuara në Gracen, Bixellenje, Valsh; dëshmitë për zhvillimin e zejtarisë, bujqësisë, prerjen e monedhave; punimin e qeramikës, skulpturat artistike në Dumre etj. etj. I themeluar njëkohësisht me ndërtimin e një kështjelle që shërbente si një vendqëndrim i fortifikuar mbi Via Egnatia, qyteti merr zhvillim dhe, në shekullin e V, ai është selia e një peshkopate, me bazilikën e saj, rrënojat e së cilës janë gjetur në hyrje të Elbasanit të sotëm. Por në shekullin IX ai shkatërrohet nga dyndjet e bullgarëve dhe për shumë kohë nuk dëshmohen të dhëna për zhvillimin e tij.

Sigurisht që ky qytet nuk ka qenë i zhdukur, pasi Sulltan Mehmeti II zgjedh në të vendin për të rindërtuar, më 1466, për "25 ditë", muret  rrethuese të kalasë mbi themelet e kështjellës antike.s Fillon atëhere, sidomos në shekujt 16-19, një periudhë tepër e vrullshme zhvillimi, në të cilën Elbasani zë një ndër vendet e para të kryeqendrave të hapësirës shqiptare. Janë domethënëse në këtë drejtim dëshmitë e udhëtarëve të huaj, kronikanëve, misionarëve apo historianëve të ndryshëm që me entuziazëm shohin në këtë qytet lumturinë, punën dhe dëshirën për zhvillim. Një udhëtar i panjohur venecian( 1570), duke folur për Elbasanin, thotë se ky ishte një vend tregtar, i pasur me gjithfarë sendesh për atë kohe. Pasi përshkruante qytetin me mure të lartë dhe porta që mbylleshin çdo mbrëmje, ai shënonte se kishte edhe mullinj që viheshin në lëvizje me anën e ujërave të sjella përmes disa vijave. 21 vjet më vonë, ambasadori venecian, Benardo (1591) thotë se Elbasani, ku kishte selinë sanaxhakbeu i krahinës, ishte treg lekurësh e leshrash dhe se atje ndodheshin dy Karavansaraje. I vendosur në mes të rrugëve tregtare, të lidhura nga një anë me krahinat e brendshme të Ballkanit, veçanërisht me Selanikun, Sofjen e StamboIIin dhe, nga ana tjetër, me krahinat veriore dhe jugore të vendit, duke qenë njëkohësisht edhe qendër sanxhaku, ku ndodheshin edhe fuqi të mëdha ushtarake, Elbasani mori një hov të shpejtë zhvillimi të gjithanshëm.

Brenda një shekulli nga themelimi i tij (1466), e deri në vitin 1570, ky u bë një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike e administrative të vendit.⁵ Ndërsa në shekullin XVII, Elbasani, sipas raportit të peshkopit Nikollë Mekajshi (1609), konsiderohej si kryeqëndra (metropoli) e Shqipërisë  së Mesme dhe njëkohësisht si një qytet me popullsi të madhe e lagje të shumta. Disa vjet më vonë (1635) Frang Bardhi e cilësonte atë me fjalët "urbs popoloso", kurse E.Çelebiu, i cili thotë seaty priteshin edhe monedha, i tërhequr nga natyra e vendit e quan "nuse të Shqipërisë"⁶ Në gjysmën e parë tëshekullit XVII nëElbasan kultivoheshin 45 zeje të ndryshme dhe, më tej, në gjysmën e dytë të këtij shekulli, numri i tyre arriti në 60 lloje zejesh, ndërsa pazari i Elbasanit, në shekullin XVII kishte 900 dyqane⁷. Nga të  gjitha qendrat e Shqipërise së Mesme. -vijon studiuesi Z.Shkodra, -rëndësinë më të madhe ekonomike vazhdon ta ruajë  endekryeqendra administrative e Sanxhakut, Elbasani. Dalja në skenë e Tiranës dhe e Kavajës si qendra administrative ekonomike, pengoi në një farë masë ritmin e shpejtë të zhvillimit social-ekonomik të EIbasanit. Megjithatë, i vendosur në një pikë të rëndësishme të rrugës së vjetër tregtare, Via Egnatia, e cila nga Durrësi çonte në Maqedoni, duke kaluar nëpër Manastir e Selanik, Elbasani, si një qytet i fuqishëm zejtar, me një organizim të avancuar esnafor dhe me një popullsi prej rreth 15-20 mijë frymësh, vazhdoi edhe gjatë shekullit XVIII të kryente funksione të një kryeqendre të rëndësishme ekonomike, e cila, përveç Shqipërisë Qendrore, përfshinte në sistemin e vet tregtar ndërkrahinor edhe zonën maqedone përreth Strugës dhe Ohrit.⁸

Në këtë mjedis të zhvilluar ekonomik, tregtie e komunikimi, me kushte të favorshme natyrore, por edhe të një psikologjie që kultivohej drejt punës, përpunimit dhe lulëzimit të gjithanshëm, padyshim që do të krijoheshin viera edhe në fushën e kulturës, artit dhe arsimimit. Dëshmi të kësaj tradite të përvijuar shekull pas shekulli janë kontributet e piktorëve të mëdhenj Onufri, David Shpataraku, kontributet e Anonimit të Elbasanit, Dhaskal Todhrit, Kostandin Kristoforidhit etj. Këto personalitete të artit, kulturës dhe dijes shqiptare, që shekull pas shekulli sollën vlera tëvshkëlqyera në fondin e kulturës shqiptare, me një peshë të rëndësishme jo vetëm lokale, por edhe kombëtare, janë studiuar në vijimësi, qysh nga fillimi i shekullit tonë nga studiuesit albanologë e kulturologë të ndryshëm, brenda dhe jashtë vendit. Padyshim, vlera të tilla të përvijuara në shekuj hasim edhe në qendra a kryeqendra, qytete a treva të tjera të Shqipërisë. Për më tepër, gjysma e dytë e shekullit IX dhe dhjetëvjeçari i parë i shekullit XX u karakterizuan nga një zgjim energjish, politikash dhe zhvillimesh në tërë hapësirën tonë kombëtare. Të tëra qendrat dhe kryeqendrat meritonin dhe kërkonin në mënyrë dinjitoze zhvillime edhe të institucioneve arsimore, diturore, artistike etj., të cilat, në mënyra të ndryshme dhe segmente kohorë të ndryshëm, i themeluan dhe zhvilluan suksesshëm.

Por, në këtë kontekst vlerash gjithëkombëtare, sukses i politikeës arsimore (të përvijuar nga forcat atdhetare, intelektuale dhe shkencore te kohës, edhe në mungesë të shtetit të formuar) ishte përzgjedhja e tipit të institucionit që do të themelohej në atë segment kohor, si plotësim i domosdoshmërive parësore për kohën e, sidomos, për të ardhmen; nga ana tjetër në përputhje me tipin e institucionit dhe funksionin e tij, sukses dhe përgjegjësi do të ishte edhe përzgjedhja e trevës në të cilën ai do të themelohej e zhviilohej. Nëse merita e parë gjen motivim pjekurinë dhe koherencën e asaj politike arsimore që po përvijohej, dhe që afroi zgjidhje në kohën e duhur, treguesi i dytë i suksesit mbështetej në ato cilësi dhe karakteristika që ishin përvijuar, dhe ato të tjera që po përvijoheshin në potencë e që në mënyrë hipotetike parashikoheshin si synime, dhe që për 2-3 dhjetëvjeçarë u bënë realitet. Ishte përzgjedhur qyteti që kishte përvijuar vlera dhe mund të prodhonte sërish të tilla. Elbasani dëshmoi qartë në historinë e atyre dhjetëvjeçarëve se ishte qyteti ku bamirësia a filantropia ishte drejtuar aq mrekullisht për nga arsimi, dija, kultura.

Nuk janë të shumtë rastet (ndoshta tepër, tepër të paktë), ku ndjenja e qytetarisë të drejtohet, së bashku me ndjenjën e bamirësisë, aq intensivisht drejt institucioneve të kultit të dijes e kulturës. Është Elbasani i atyre dhjetëvjeçarëve që shënon një vlerë të kristaltë bamirësie, duke patur prona publike e në shërbim të publikut objekte të tilla si Biblioteka "Baholli ", Shkolla e Kuqe apo kinemaja e qytetit etj. Ato janë vlera të qytetit, të përftuar pikërisht nga këto akte, rrjedhojë e atij mentaliteti të krijuar.

Dhe bamirësit nuk ishin në shkallët më të larta të hierarkisë pasurore, por dëshmuan ekzistenceën e tyre në shkallët më të larta të hierarkisë shpirtërore. Elbasani është gjithashtu qyteti ku roli i mecenatit, (nga shembujt e shumtë që gjenden) shndërrohet në institucion. Plejada e parë, por edhe më tej, e mësuesve dhe intelektualëve që në dhjetëvjeçarët e parë, të dytë apo të tretë të shekullit  XX do të shkollohen në Perendim a Lindje, formohet edhe pse ky institucion funksionoi si një shtysë intelektuale dhe shpirtërore, e, po aq, edhe financiare. Ishin pikërisht treguesit e pervijuar në këtë histori shumëshekullore, vlerat e spikatura të cilat karakterizonin popullsinë në zhvillim, shekull pas shekulli, mentaliteti i kultivuar dhe psikologjia e një popullsie punëtore dhe kërkuese ndaj përpunimit, që, krahas atmosferës së ndezur patriotike dhe atdhetare që karakterizoi vitet e Rihndjes, i bëri patriotët të gjenin si vendin mëtë përshtatshëm per ngritjen e Shkollës Normale qytetin e Elbasanit.

Padyshim, ai qytet me atë status aktual dhe të traditës plotësonte më së miri kërkesat që parashtronte ekzistenca eatij institucioni. Në dy-tre dhjetëvjeçarë, Shkolla Normale përvijoi qartë vendin e rëndësishëm të sajë në arsimin kombëtar, e, për më tepër edhe rolin e saj në historinë tonë kombëtare. Duke u distancuar në kohë nga ngjarjet, dukuritë dhe vlerat e krijuara në Shkollën Normale, nga kuota e viteve '90, mund të përvijohen me penelata tepër të forta kontributet që feksin dukshëm në historinë e arsimit edhe gjerë, përmes të cilave ky institucion shfaqet tepër dinjitoz, si :

- Institucion i parë dhe i vetëm për 3-4 dhjetëvjeçarë në përgatitjen e mësuesve në tërë hapësirën shqiptare.

- Institucion me natyrë dhe ndikim të gjerë në shtresat e popullsisë që, gjithsesi, edhe në atë gjendje varfërie, shihnin tek arsimi dhe arsimimi shpresën për të ardhmen.

- Institucion që, për nga natyra e tij, me shumë se për qytetin në të cilin themelohet, sjell kontribute për të gjithë kombin, anembanë tij. Institucion që, për të kryer këtë funksion kombëtar, gjeti burim të  pashtershëm energjie, vitaliteti, por edhe shpirti dhe inteligjence në popullsinë e qytetit, e cila duke dhuruar energjitë në përgatitjen e mësuesve, sakrifikonte jo pak nga vetvetja për sferat e shumta dhe më komode ku mund t'i drejtonte ato energji.

- Institucion që, përnga natyra e tij, synon jo vetëm formim intelektual te nxënësve a studentëve, por, më së tepërmi, synon edukim, në hapësirat e gjera të këtij koncepti. Dhe gjysma e parë e shekullit XX u karakterizua nga ngjarje të mëdha historike, nga lindja dhezhvillimi i treguesvetë rinj në mentalitetin e shqiptarit, në raportet me mjedisin, historinë, kulturën, shtetin, filozofinë, politikën, ideologjinë, ekonominë etj .etj. Në këtë kontekst, prirja drejt vlerësimit të vetqenies (e synuar në mënyrë intensive qysh tek rilindësit) po bëhej gjithnjë e më mbizotëruese. Ky vlerësim, tashmë jo vetëm romantik, por edhe realist, në realitete më të ashpra shoqërore e rreshtonte këtë institucion, me natyrën dhe destinacionin e tij, në radhët e para të institucioneve misionare që do të plotësonin kërkesat për formimin dhe edukimin e të rinjve shqiptarë me parametrat e qytetarëve të shoqërisë civile e, njëkohësisht, me vetitë me të spikatura patriotike e kombëtare.

- Institucion që, për vetë karakteristikat e kohës kur funksionon, i duhej të krijonte struktura të tilla që i shpërthenin kufijtë e sferës së mësimdhënies, për të rrokur ato të kërkimit shkencor.

- Institucion që thithi dhe shfrytëzoi, edhe për shkak të statusit që përvijoi, shumë nga kontributet intelektuale të gjysmës së parë të shekullit XX në fushën e arsimit apo shkencës së pedagogjisë, psikologjisë, por edhe shkencave të zbatuara, si gjuhësia e zbatuar etj. etj.

- Institucion që eksperimentoi dhe zbatoi në vijimësi idetë e përparuara në fushën e didaktikës dhe mësimdhënies, jo vetëm si reflektim në klasë i njohurive të marra nga ana e pedagogëve të formuar në shkollat perëndimore, por edhe si përpunim dhe publikim i rezultateve në revistat shkencore të kohës, në manuale të ndryshme, në doracakët e programeve të lëndëve të ndryshme, e sidomos, në revistën e vetë institucionit: në revistën "Normalisti” Ishin këto publikime, përpunime dhearritje, si vlera të përftuara edhe ne këtë instituicion, që bënë, sidomos në vitet 30-të, që në mjedisin tonë pedagogjik të ishin të pranishme teoritë me të përparuara të kohës dhe, njëkohësisht, të ishte po aq i pranishëm edhe debati që karakterizonte mjedisin shkencor e pedagogjik në vende të ndryshme të Evropës.¹⁰ Është e qartë, që këto vlera, të përvijuara mirë gjatë 3- 4 dekadave do të feksin fuqishëm, po ashtu, edhenë atmosferën e tjetërsuar të pasluftes së dytë botërore. Vitet e pasluftës e zhvendosen qendrën e rëndesës së interesimeve shkencore në institucione të tjera, sidomos në kryeqytet, ndryshuan strukturat e organizimit në sistemin arsimor, si dhe kahjet e frymëzimit intelektual. Por, më tepër, paslufta gradualisht dëmtoi dhe gjymtoi trupën pedagogjike të shkollës; gjithnjë e më shumë realitetet dhe skenat e veprimit po mbeteshin pa aktorë, gradualisht mpaket ndriçimi, duke u mbuluar me vellon e mitizimit të vlerave pa bartës, të historisë pa subjekte. Për më tepër, edhe miti i krijuar do të ndjehej i pafuqishëm në realitetet që fabrikonin mite të përditshme, si produkte mbetjesh ideologjike dhe jo vlerash.

Sidoqoftë miti për Normalen, që përvijohej në vijimësi, vazhdoi të nxisë nënvetëdijen eindividëve a grupimeve intelektuale, bashkë me konceptet profesionale të atyre që i posedojnë ato koncepte. Në këtë mënyrë, sidoqoftë, vazhdimësia ka qenë e pranishme. Si të tillë atë e meriton edhe e ardhmja. Mesazhet që vijnë nga e kaluara, në momente të caktuara të përvijimit të politikave të zhvillimit mund të jenë të vlefshme jo vetëm per vlerat që sjellin, por, sidomos, për nxitjet që shkaktojnë për reflektim, thellim, por edhe korrigjim dhe rikonceptim. Nëse vlerat në histori i pamë duke vlerësuar më objektivisht dhe artefaktin, bashkë me dukurinë reale, atëhereodliemesazhet që na vijnë si rezultante e këtyre kategorive do të duhet të na shërbejnë për të gjykuar dhe përgatitur të ardhmen. Në historinë ekombittonë, siç përmendëm më lart, Elbasanit herë pas here i takon të luajë protagonistin. Për më tepër, ky protagonizëm është i spikatur në lëmin e arsimit, dijes, shkencës. I tillë ishte edhe fillimi i shekullit XX, me Kongresin e Elbasanit dhe Normalen. Ato vlera që u përvijuan krijojnë status për reflektim dhe orientim. Por, në këtë moment, qoftë edhe kur priresh drejt më së mirës, lind edhe paradoksi. Sidoqoftë në historinë, edhe në fushën e studimit, paradoksi është i pranishëm.

"Paradoksi është një burim i pasionit të mendimit, - thekson Kiekergard, -dhe mendimtari pa paradokse është si një dashnor pa ndjenja: një mediokër i mjerë". Dhe G.Tinder, duke iu referuar Kiekergardit shton: "Paradoksi nuk është i vërtetë në vetvete, por në shtytjen që na jep për të kërkuar të vërtetën".¹¹

Pikërisht kjo shtytje paradoksale për të çmitizuar atë çka nuk duhet të jete mit, por frymë dhe mesazh real i një vlere të përvijuar fare qartë, na bën lë shohim drejt së ardhmes, të kuptojmë mesazhet që vijnë prej saj, me lajmëtarët që inteligjenca, por edhe morali duhet t'i kapë, dhe në këtë mënyrë të jemi dinjitozë në trashëgiminë e vlerave. Patriotët, mendimtarët, intelektualët e fillim shekullit XX, duke themeluar në Elbasan një institucion të tipit "Shkollë Normale", ditën të kapin mesazhet dhe të kuptojnë "lajmëtarët" e së ardhmes dhe të përdorin traditën në funksion të së ardhmes.

Shekulli i 21-të nuk do të ketë nevojë për flijime intelektuale, shpirtërore a shkencore, por do të këtë nevojë për universitarizimin real të arsimit të lartë. Nga ana tjetër, Elbasani i shekullit të 21-të nuk do të duhet të flijojë dhe përdorë kapacitetet në tempujt e tij të dijes vetëm në drejtime të kufizuara mësuesie (në fushën ku ai i shërbeu kombit për dokada të tëra), por të përpunojë dhe zhvillojë ato modele dhe struktura që krijojnë hapësira të shumta dhe të ndryshme diplomimi, për të cilat brezi i ardhshëm do të na jetë mirënjohës. Në të kundërt, po të ndërtojmë strategji që i ngushtojnë këto hapësira ai nuk do të na falë. Mbi këtë bazë njohjeje, mbi këto realitete dhe vlera të trashëguara, cila do të ishte një ndër përzgjedhjet, përpunimet dhe strukturimet që do të motivonin vazhdimësine e frymës, vlerave dhe mesazheve që Shkolla Normale kultivoi në dekada të tëra?

Në këtë kontekst të mbushur me traditë, vlera dhe mesazhe frymëzuese, autor veprues tani bëhet Universiteti i Elbasanit "A.Xhuvani", vazhduesi i drejtpërdrejt i Normales dhe misionit të saj. Ai merr misionin e ruajtjes së traditave, për më tepër të funksionalizimit të tyre. Një detyrë e vështirë e përballur me dy sfida: sfidat  e së ardhmes, dhe ato që burojnë prej traditës së përvijuara në nivele të larta të modelit të mësidhënies. Ndaj për të qenë dinjitozë në këtë mision, për UE-në problematika paraqitet e gjerë dhe komplekse. Për më tepër zgjidhjet parakuptojnë gradualitet, strukturim dhe ristrukturim të strukturave ekzistuese, specializim të ngushtë të njësive të veçanta të tyre, deri në krijimin e veçantive që do të përballojnë funksione të reja arsimimi, dhe diplomimi, si dhe krijim të strukturave të reja në funksion të universalizmit të vetë institucionit. Prirja në një kahje drejt universitarizimit real të strukturave dhe diplomimit, si dhe drejt universalizimit të institucionit do të rrezonojë me atë prirje drejt së ardhmes që ekzistoi si frymë dhe dëshirë tek intelektualët dhe patriotët e fillimshekullit XX.

Si amanet dhe angazhim kjo frymë duhet të na karakterizojë edhe në fillimshekullin që po jetojmë. Shekull i ri trokiti dhe u bë i pranishëm në hapësirat tona jetësore. Mesazhi i tij është lëvizje, zhvillim. Për më tepër kjo lëvizje nxitet edhe nga shtysat që tradita i ka përvijuar, bile mitizuar. Sigurisht, mitet për institucionct krijohen kur në to, në periudha të caktuara vërehen zhvillime intensive, vlera të spikatura, kontribute të rëndësishme. Por, njëkohësisht, kur në  to dhe prej tyre lind distancimi, ndërprerja e vazhdimësisë.  Shekulli i ri, ndoshta më tepër do të ketë nevojë për lëvizjen në vazhdimësi, për realitetet e reja, për evoluim, zhvillim. Mjedisi që ushqeu vlerat e institucionit Normale dhe mitizimin e saj do të jetë dinjitoz në kontribute, kur ai, në vazhdimësi, do të dije të kultivoje vlera. Kur vazhdimësia e vlerave është e pranishme, atëhere nuk ka nevojë për mite, por për realitete vepruese. Le të jemi aktorë në atë lëvizje dhe ato realitete.   

1. G. Tinder, Mendimi politik, Shtëpia Botuese Enciklopedike, Tiranë, 1993, f.153       
2. Të dhënat janë marrë dhe përshtatur nga "Ëcoles Normales" në" Dictionnaire encyclopedique de l'education et de la formation, . NATHAN, 1994.
3. Dictionnaire encyclopedique..." fq.301- 308
4. Jean Vial "l hstoire de l'education". QueSais-je, 1995, fq.60
5. Gilbert Gardes, "Le guide de 1' Albanie. Editions La Manufacture, 1995, fq. 235-236
6. Cituar nga Zija Shkodra, "Esnafet shqiptare", shek. 15.20, Tiranë, 1965, fq.31 7    
7. Shih Zija Shkodra, po aty, fq. 42 8     
8. Shih Zija Shkodra, po aty,  fq. 62, 67
9. Shih Zija Shkodra. poaty, fq.289-290.  
10. Shih më gjërë për të gjitha këto vlera: T.PIangarica: "Universi i vlerave të munguara", Onufri, 1998
11. G. Tmder.''Mendimi politik", Tiranë, 1993, fq.143.