Kisha e “Ungjillëzimit” në Kalanë e Beratit, Shek. XVII

[1] -Pirro Thomo, Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut, Tiranë 1998, faqe 203-204.

[2]-Ευγενια Δρακοπουλου, Εικονες απο τις ορθοδοξες κοινοτητες της Αλβανιας, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 58-64; Ylli Drishti, Ikona bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri, Davinci, Tiranë, 2003, faqe 11-13.

[3]-Ikona "Hyrja e Hyjlindëses në Tempull" vjen nga kisha e Ungjillëzimit, Berat. Ajo është e ekspozuar në pavijonin e ikonave pasbizantine të Muzeut Historik Kombëtar. Ikona ka përmasat 54x34 dhe numër inventari 1718. Ikona është pikturuar nga Onufri në shekullin XVI. Shkrimi i Shenjtë nuk e përshkruan lindjen e Shën Mërisë; prandaj Onufri e ka marrë tematikën e ikonës nga tekstet apokrife. Këto tekste na japin të dhëna rreth viteve të fëmijërisë së Hyjlindëses, të cilat nuk përmenden në ungjijtë kanonikë. Kur mbushi tre vjeç, prindërit e çuan Shën Mërinë në Tempull, që të rritej dhe të edukohej atje, për të përmbushur premtimin, që i patën dhënë Perëndisë. Në ikonë paraqitet Joakimi dhe Ana së bashku me një grup virgjëreshash. Shën Mëria pritet në Tempull nga kryeprifti Zakaria. Ajo ka qëndruar në tempull dymbëdhjetë vjet. Në pjesën e sipërme të ikonës paraqitet Shën Mëria, ku merr ushqimin hyjnor nga një engjëll. Dorian Koçi, Andrea Llukani, Pavijoni i ikonave pasbizantine në Muzeun Historik Kombëtar, (dorëshkrim i pabotuar), Tiranë 2018, faqe 10-11; Ylli Drishti, Ikona, Koleksioni i Muzeut Historik Kombëtar, shek. XIV-XIX, Mali Pleshti, Tiranë 2017, faqe 24. Melsi Labi, Dorian Koçi, Udhërrëfyes i Muzeut Historik Kombëtar, Muzeu Historik Kombëtar, Tiranë 2014, faqe 59. Melsi Labi, Guidebook of National Historical Museum of Albania, Tirana 2016, page 128-129.

[4] -Ikona Lindja e Krishtit vjen nga kisha e Ungjillëzimit, Berat. Ajo ka përmasat 54x34.5x38 cm. Ikona është e ekspozuar në Muzeun e Artit Mesjetar në Korçë me numër inventari 3673. Ikona është pikturuar nga Onufri në shek. XVI. Grazhdi paraqet në ikonë brenda një shpellë të errët. Brenda grazhdit është foshnja hyjnore, e mbështjellë me rripa stofi dhe e ndriçuar nga drita e yllit, që bie mbi të. Pranë foshnjës paraqitet Shën Mëria brenda e shtrirë mbi një rrobë të kuqe. Bariu i tregon asaj të shikojë nga ylli. Në pjesën e sipërme të ikonës një engjëll me flatra është duke i njoftuar bariut ngjarjen e gëzueshme të lindjes. Ëngjëjt e tjerë, duke parë yllin lavdërojnë: “Lavdi Perëndisë në më të lartat”. Në pjesën e sipërme të ikonës, në të djathtë të shpellës paraqiten tre magët, që i sjellin dhuratat Krishtit të porsalindur. Në shpellë pas grazhdit ikona na paraqet një ka dhe një gomar. Onufri në këtë rast është i frymëzuar nga profecia e Isaisë: “Kau e njeh pronarin e tij, edhe gomari grazhdin e pronarit të tij. Por, Izraeli nuk do ta kuptojë se kujt i takon”. Në pjesën e poshtme të ikonës, majtas paraqitet Josifi, duke biseduar me bariun. Po në pjesën fundore të ikonës paraqitet skena e larjes së foshnjës hyjnore. Përveç paraqitjeve ëngjëllore dhe njerëzore, ikona na paraqet edhe pasazhe nga bota bimore dhe e kafshëve, me simbolikën, se të gjitha krijesat gëzohen për lindjen e Shpëtimtarit. Ευγενια Δρακοπουλου, Εικονες απο τις ορθοδοξες κοινοτητες της Αλβανιας, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 64-67; Ylli Drishti, Ikona bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri, Davinci, Tiranë, 2003, faqe 15; Ylli Drishti, The Byzantine and Post-Byzantine Icons in Albania, Davinci, Tirana, 2003, page 15.

[5] -Ikona Pagëzimi i Krishtit vjen nga kisha e Ungjillëzimit, Berat. Ajo ka përmasat 54.8x34.7x3.5 cm. Ikona është e ekspozuar në Muzeun e Artit mesjetar në Korçë me numër inventari 55. Ikona është pikturuar nga Onufri në shek. XVI. Në ikonë paraqiten shkëmbinj të lartë e të thepisur. Krishti është figura qendrore që paraqitet në ikonë, duke u pagëzuar në ujërat e lumit Jordan. Mbi kryet e Krishtit gjendet Shpirti i Shenjtë në formën e një pëllumbi, ndërsa engjëjt janë duke adhuruar Trininë e Shenjtë. Në bregun e majtë të kompozimit, mbi shkëmb qëndron Joan Pagëzori, i cili është përkulur drejt Krishtit për ta pagëzuar. Joani paraqitet në ikonë me flokët ngjyrë gështenjë dhe me mjekër. Krishti u pagëzua në lumin Jordan, që buron nga liqeni i Galilesë dhe derdhet në Detin e Vdekur. Në ujërat e lumit paraqiten peshq të ndryshëm. Davidi te Psaltiri 113,3 ka profetizuar: Η θαλασσα είδε καί εγυγεν, ο Ιορδάνης εστράφη πρός τά οπίσω. “Deti e pa atë dhe iku, Jordani u tërhoq para tij”. Pranë Joanin paraqitet një pemë dhe një sopatë, që simbolizon fjalët e profetit: Ιδού καί η αξίνη πρός τήν ρίζαν τού δέντρου κείται. “Çdo pemë që nuk jep frut do të pritet dhe do të hidhet në zjarr” (Mateu 3.10). Ευγενια Δρακοπουλου, Εικονες απο τις ορθοδοξες κοινοτητες της Αλβανιας, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 70-71; Ylli Drishti, Ikona bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri, Davinci, Tiranë, 2003, faqe 18-19; Ylli Drishti, The Byzantine and Post-Byzantine Icons in Albania, Davinci, Tirana, 2003, page 18-19.

[6] -Ikona e Ngjallja Krishtit vjen nga kisha e Ungjillëzimit, Berat. Ajo ka përmasat 54.5x36x3 cm. Ikona është e ekspozuar në Muzeun e Artit mesjetar në Korçë me numër inventari 59. Ikona është pikturuar nga Onufri në shek. XVI. Figura kryesore në Ikonën e Ngjalljes është Krishti, i cili paraqitet veshur me të florinjta i rrethuar nga engjëjt ngjyrë gri, që mbajnë në duar lambadha të kuqe. Kuptimi i ikonës është dalja nga errësira në dritë. Një aureolë e rrethon të tërin, e cila simbolizon dritën e lavdishme. Nën këmbët e tij janë dyert e hadit, gjithashtu edhe kyçet e thyer të këtyre dyerve. Djalli është poshtë tyre i lidhur me zinxhirë. Adami është paraqitur si një plak thinjosh, të cilin Krishti po e nxjerr prej varri duke e tërhequr me dorën e Tij të djathtë, ndërsa me dorën e majtë është duke tërhequr Evën. Në anën e majtë të ikonës paraqiten të drejtët e Dhiatës së Vjetër, të cilët jetuan dhe vdiqën përpara mishërimit, si Davidi dhe biri i tij Solomoni, ndërsa në të djathtë paraqiten të drejtët e Dhiatës së Re, si për shembull Joan Pararendësi dhe shën Josifi. Ευγενια Δρακοπουλου, Εικονες απο τις ορθοδοξες κοινοτητες της Αλβανιας, Θεσσαλονίκη, 2006, σελ. 72-73. Ylli Drishti, Ikona bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri, Davinci, Tiranë, 2003, faqe 17; Ylli Drishti, The Byzantine and Post-Byzantine Icons in Albania, Davinci, Tirana, 2003, page 17.

[7] -Leon Çika, Ylli Drishti, The Icons of Berat, Mali Pleshti, tirana 2003, page 57-60.

[8] -Theofan Popa, Mbishkrime të kishave në Shqipëri, Tiranë 1998, nr. 149, faqe 107.